English
中文 (中国)
日本語
Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số và các nền tảng mạng xã hội đã làm thay đổi đáng kể cách thức hình ảnh cá nhân được tạo lập, lan truyền và khai thác vì mục đích thương mại. Trong bối cảnh đó, hình ảnh của người chưa thành niên ngày càng trở thành một công cụ tạo doanh thu trong các hoạt động quảng cáo, xây dựng thương hiệu cá nhân, livestream, family vlog và tiếp thị trực tuyến. Tuy nhiên, việc thương mại hóa hình ảnh trẻ em cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý và đạo đức phức tạp, đặc biệt liên quan đến quyền riêng tư, lợi ích tốt nhất của trẻ em và trách nhiệm của các chủ thể tham gia khai thác.
Về bản chất pháp lý, quyền đối với hình ảnh là một quyền nhân thân cơ bản của cá nhân, gắn liền với quyền riêng tư, danh dự và nhân phẩm. Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải có sự đồng ý của người có hình ảnh, và trong trường hợp sử dụng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Quy định này thể hiện nguyên tắc rằng hình ảnh cá nhân không thể bị khai thác tùy tiện và chủ thể có quyền kiểm soát việc sử dụng hình ảnh của mình.
Đối với người chưa thành niên, vấn đề trở nên phức tạp hơn do nhóm đối tượng này chưa có đầy đủ năng lực hành vi và khả năng nhận thức về hậu quả lâu dài của việc công khai hoặc thương mại hóa hình ảnh cá nhân. Trong nhiều trường hợp, trẻ em trở thành đối tượng xuất hiện thường xuyên trên các nền tảng số nhưng lại không có khả năng tự quyết định việc hình ảnh của mình được sử dụng như thế nào, trong phạm vi nào và vì mục đích gì.
Chính vì sự hạn chế về năng lực hành vi, quyền đồng ý đối với việc khai thác hình ảnh của người chưa thành niên thường được thực hiện thông qua cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Tuy nhiên, đây cũng là điểm phát sinh rủi ro pháp lý đáng kể. Trong môi trường số hiện nay, cha mẹ không chỉ đóng vai trò người bảo hộ mà trong nhiều trường hợp còn trực tiếp hưởng lợi kinh tế từ việc khai thác hình ảnh của con cái thông qua quảng cáo, tài trợ hoặc doanh thu nền tảng. Điều này tạo ra khả năng xung đột lợi ích giữa vai trò bảo vệ trẻ em và lợi ích thương mại của chính người đại diện.
Ngoài ra, hoạt động khai thác hình ảnh người chưa thành niên hiện nay còn có sự tham gia của nhiều chủ thể trung gian như nhãn hàng, công ty quảng cáo và nền tảng công nghệ số. Các nền tảng như TikTok, YouTube hay Instagram không chỉ đóng vai trò trung gian lưu trữ nội dung mà còn trực tiếp tạo động lực thương mại thông qua cơ chế chia sẻ doanh thu và thuật toán ưu tiên nội dung có mức độ tương tác cao. Nội dung liên quan đến trẻ em thường thu hút lượng lớn người xem, từ đó làm gia tăng xu hướng thương mại hóa đời sống riêng tư của người chưa thành niên trên không gian mạng.
Từ góc độ pháp lý, việc khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên vì vậy không còn đơn thuần là vấn đề quyền hình ảnh, mà đã trở thành vấn đề liên quan đồng thời đến bảo vệ trẻ em, dữ liệu cá nhân, trách nhiệm nền tảng số và giới hạn quyền đại diện của cha mẹ trong môi trường số hiện đại.
Khung Pháp Lý Điều Chỉnh Việc Khai Thác Hình Ảnh Người Chưa Thành Niên Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, việc khai thác thương mại hình ảnh của người chưa thành niên trên các nền tảng công nghệ số hiện chưa được điều chỉnh bởi một văn bản pháp luật chuyên biệt mà đang được quy định phân tán trong nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau, bao gồm dân sự, trẻ em, lao động, dữ liệu cá nhân và an ninh mạng. Điều này cho thấy nhà lập pháp đã bước đầu hình thành cơ chế bảo vệ trẻ em trong môi trường số, nhưng đồng thời cũng phản ánh sự thiếu thống nhất và chưa theo kịp tốc độ phát triển của thực tiễn công nghệ.
Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài tại Việt Nam nên xem xét liên hệ công ty luật ASL LAW để nhận được Tư vấn luật tại Việt Nam phù hợp với nhu cầu thực tiễn của mình.
Cơ sở pháp lý quan trọng nhất liên quan đến quyền hình ảnh hiện nay là Bộ luật Dân sự 2015. Theo quy định của Bộ luật này, việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải có sự đồng ý của người có hình ảnh, và nếu sử dụng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao tương ứng. Đối với người chưa thành niên, quyền đối với hình ảnh vẫn được thừa nhận đầy đủ với tư cách là một quyền nhân thân, mặc dù việc thực hiện quyền này thường thông qua người đại diện hợp pháp.
Song song với đó, Luật Trẻ em 2016 tiếp cận quyền hình ảnh dưới góc độ bảo vệ đời sống riêng tư và lợi ích tốt nhất của trẻ em. Luật quy định trẻ em có quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và các thông tin liên quan đến mình trên môi trường mạng. Đáng chú ý, pháp luật Việt Nam cũng ghi nhận cơ chế đồng ý kép đối với trẻ em từ đủ 7 tuổi trở lên, theo đó việc công bố thông tin liên quan đến trẻ em phải có sự đồng ý của cả trẻ em và cha mẹ hoặc người giám hộ. Quy định này phản ánh xu hướng tăng cường sự tham gia của trẻ em trong các quyết định liên quan đến quyền nhân thân của chính mình.
Ngoài vấn đề quyền hình ảnh, hoạt động khai thác thương mại trẻ em trên nền tảng số còn có thể liên quan đến yếu tố lao động. Bộ luật Lao động 2019 cho phép người chưa đủ 15 tuổi tham gia một số hoạt động nghệ thuật, quảng cáo hoặc biểu diễn trong những điều kiện nhất định nhằm bảo đảm không ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ. Tuy nhiên, pháp luật hiện nay vẫn chưa có cơ chế riêng điều chỉnh nhóm “kid influencers” hoặc các hoạt động tạo nội dung thương mại thường xuyên của trẻ em trên mạng xã hội.
Bên cạnh đó, các quy định mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng cũng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hình ảnh người chưa thành niên trên môi trường số. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 coi hình ảnh cá nhân là một dạng dữ liệu có khả năng nhận diện chủ thể, từ đó đặt ra yêu cầu về sự đồng ý, phạm vi xử lý dữ liệu và trách nhiệm bảo vệ thông tin. Đồng thời, Luật An ninh mạng 2025 cũng yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng thực hiện biện pháp bảo vệ trẻ em trên không gian mạng và kiểm soát các nội dung có nguy cơ xâm hại trẻ em.
Mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành đã bước đầu xây dựng nền tảng bảo vệ quyền hình ảnh của người chưa thành niên, nhiều khoảng trống pháp lý vẫn đang tồn tại. Việt Nam hiện chưa có định nghĩa pháp lý rõ ràng về hoạt động “khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên”, chưa có cơ chế kiểm soát trách nhiệm của cha mẹ khi sử dụng hình ảnh con cái vì mục đích thương mại, đồng thời cũng chưa xác lập đầy đủ trách nhiệm pháp lý của các nền tảng số trong chuỗi khai thác này.
Trong bối cảnh hoạt động thương mại hóa hình ảnh trẻ em ngày càng phát triển mạnh trên không gian mạng, việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng chuyên biệt, đồng bộ và tiệm cận thông lệ quốc tế sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm cân bằng giữa phát triển kinh tế số và bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên.
Thực Tiễn Khai Thác Thương Mại Hình Ảnh Người Chưa Thành Niên Trên Nền Tảng Số
Trong những năm gần đây, hoạt động khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên tại Việt Nam phát triển nhanh chóng cùng với sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội và mô hình kinh doanh nội dung số. Các kênh family vlog, tài khoản trẻ em có sức ảnh hưởng và hoạt động livestream bán hàng với sự tham gia của trẻ em ngày càng phổ biến, tạo ra nguồn doanh thu đáng kể từ quảng cáo, tài trợ thương mại và chia sẻ doanh thu nền tảng.
Về bản chất, môi trường số hiện nay đã tạo điều kiện để hình ảnh trẻ em trở thành một loại “tài sản nội dung” có khả năng tạo giá trị kinh tế lớn. Các nền tảng như Facebook, TikTok và YouTube vận hành dựa trên cơ chế tối ưu tương tác người dùng, trong đó nội dung liên quan đến trẻ em thường có khả năng lan truyền cao và thu hút lượng lớn người xem. Điều này tạo ra động lực tài chính trực tiếp khuyến khích việc đăng tải thường xuyên hình ảnh và đời sống cá nhân của người chưa thành niên.
Tuy nhiên, thực tiễn này cũng bộc lộ nhiều rủi ro đáng lo ngại. Trong nhiều trường hợp, trẻ em bị đưa vào môi trường công khai quá sớm mà không có khả năng tự nhận thức đầy đủ về hậu quả lâu dài của việc hình ảnh cá nhân bị lưu trữ, chia sẻ và khai thác trên không gian mạng. Những nội dung tưởng chừng mang tính giải trí hoặc đời sống gia đình có thể trở thành nguồn áp lực tâm lý lớn đối với trẻ em khi phải đối mặt với bình luận tiêu cực, bạo lực mạng hoặc sự soi xét từ cộng đồng trực tuyến.
Một vấn đề đáng chú ý là nguy cơ xung đột lợi ích giữa cha mẹ và người chưa thành niên. Trong nhiều mô hình nội dung số hiện nay, cha mẹ đồng thời là người quản lý tài khoản, người quyết định việc đăng tải nội dung và cũng là chủ thể trực tiếp hưởng lợi thương mại từ hoạt động khai thác hình ảnh của con cái. Khi lợi ích kinh tế trở thành động lực chính, nguy cơ thương mại hóa quá mức đời sống riêng tư của trẻ em ngày càng gia tăng.
Bên cạnh đó, thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam cho thấy khoảng cách đáng kể giữa quy định pháp lý và cơ chế thực thi. Mặc dù pháp luật đã có cơ sở để bảo vệ quyền hình ảnh và đời sống riêng tư của trẻ em, các tranh chấp liên quan đến khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên hầu như chưa được giải quyết công khai tại tòa án. Phần lớn vụ việc chỉ dừng lại ở tranh luận trên mạng xã hội, xử lý nội bộ hoặc thỏa thuận riêng giữa các bên.
Điều này phản ánh nhiều khó khăn trong thực tiễn, bao gồm tâm lý ngại tố tụng, yếu tố văn hóa gia đình và sự thiếu rõ ràng của cơ chế pháp lý hiện hành. Đồng thời, cũng cho thấy rằng pháp luật hiện nay chưa thực sự theo kịp tốc độ phát triển của nền kinh tế nội dung số và các mô hình thương mại hóa hình ảnh trẻ em trên môi trường mạng.
Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Và Cơ Chế Thực Thi
Trước sự phát triển nhanh chóng của hoạt động khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên trên nền tảng số, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và cơ chế thực thi tại Việt Nam đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em trong môi trường số.
Trước hết, cần xây dựng cơ chế pháp lý chuyên biệt điều chỉnh hoạt động khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên. Pháp luật hiện hành vẫn thiếu định nghĩa rõ ràng về khái niệm này, dẫn đến tình trạng áp dụng quy định phân tán và thiếu thống nhất giữa các lĩnh vực dân sự, trẻ em, quảng cáo và dữ liệu cá nhân. Việc bổ sung quy định chuyên biệt sẽ giúp xác định rõ phạm vi điều chỉnh, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan cũng như cơ chế bảo vệ phù hợp đối với trẻ em trên môi trường mạng.
Một vấn đề đặc biệt quan trọng là cần xác lập cơ chế kiểm soát đối với hoạt động của “kid influencers” và các mô hình nội dung thương mại sử dụng hình ảnh trẻ em thường xuyên. Trong bối cảnh nhiều trẻ em đang tham gia hoạt động quảng cáo, livestream hoặc tạo nội dung có doanh thu lớn, pháp luật cần quy định rõ giới hạn về thời lượng xuất hiện, điều kiện tham gia hoạt động thương mại và nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi tài chính của người chưa thành niên.
Bên cạnh đó, trách nhiệm pháp lý của cha mẹ hoặc người giám hộ cũng cần được làm rõ hơn. Mặc dù cha mẹ là người đại diện hợp pháp của trẻ em, quyền đại diện này không nên được hiểu là quyền định đoạt tuyệt đối đối với hình ảnh và đời sống riêng tư của con cái vì mục đích thương mại. Trong trường hợp việc khai thác hình ảnh gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển tâm lý, nhân cách hoặc quyền riêng tư của trẻ, cần có cơ chế pháp lý cho phép can thiệp và bảo vệ lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
Ngoài trách nhiệm của gia đình, các nền tảng công nghệ số cũng cần chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò thực tế của mình trong chuỗi khai thác thương mại hình ảnh trẻ em. Các nền tảng như TikTok, YouTube hay Instagram hiện đang hưởng lợi trực tiếp từ lượng tương tác và dữ liệu người dùng liên quan đến nội dung trẻ em, nhưng trách nhiệm pháp lý vẫn còn tương đối hạn chế. Do đó, cần đặt ra nghĩa vụ giám sát nội dung, cơ chế gỡ bỏ nhanh các nội dung vi phạm và yêu cầu phối hợp cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý nhà nước.
Song song với việc hoàn thiện pháp luật, cơ chế thực thi cũng cần được tăng cường đáng kể. Hoạt động thanh tra, kiểm tra đối với nội dung số có yếu tố thương mại hóa trẻ em cần được thực hiện thường xuyên hơn, đặc biệt đối với các tài khoản có lượng người theo dõi lớn hoặc doanh thu đáng kể. Đồng thời, mức xử phạt hành chính và trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi khai thác trái pháp luật hình ảnh người chưa thành niên cũng cần đủ mạnh để tạo tính răn đe thực tế.
Ngoài giải pháp pháp lý, nâng cao nhận thức xã hội cũng là yếu tố quan trọng. Trong môi trường số hiện nay, nhiều phụ huynh vẫn chưa nhận thức đầy đủ rằng quyền hình ảnh của trẻ em là một quyền nhân thân độc lập và cần được bảo vệ ngay cả trong phạm vi gia đình. Vì vậy, việc tăng cường giáo dục pháp luật, xây dựng bộ quy tắc đạo đức và thúc đẩy trách nhiệm xã hội của các chủ thể tham gia môi trường số sẽ có ý nghĩa lâu dài trong việc bảo vệ trẻ em trước nguy cơ thương mại hóa quá mức.
Định Hướng Bảo Vệ Người Chưa Thành Niên Trong Kỷ Nguyên Số
Khai thác thương mại hình ảnh người chưa thành niên trên nền tảng công nghệ số là một hiện tượng phản ánh rõ sự giao thoa giữa kinh tế số, truyền thông xã hội và quyền con người trong môi trường trực tuyến hiện đại. Hoạt động này có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể và tạo cơ hội tiếp cận truyền thông sớm cho trẻ em, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm đời sống riêng tư, bóc lột hình ảnh và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo vệ quyền hình ảnh theo nghĩa truyền thống, mà còn là xây dựng cơ chế bảo vệ toàn diện đối với dữ liệu cá nhân, danh dự, đời sống riêng tư và quyền phát triển tự nhiên của trẻ em trên không gian mạng. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận pháp lý đa chiều, kết hợp giữa bảo vệ trẻ em, quản lý nền tảng số và kiểm soát hoạt động khai thác thương mại trong nền kinh tế dữ liệu.
Về dài hạn, xu hướng hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam nhiều khả năng sẽ dịch chuyển theo hướng tăng cường trách nhiệm của các nền tảng công nghệ và siết chặt hơn đối với hoạt động thương mại hóa hình ảnh trẻ em. Các cơ chế như quyền được lãng quên, quyền yêu cầu gỡ bỏ nội dung hoặc giới hạn khai thác dữ liệu trẻ em có thể trở thành những nội dung pháp lý quan trọng trong tương lai nhằm tiệm cận với thông lệ quốc tế về bảo vệ trẻ em trên môi trường số.
Tuy nhiên, bảo vệ người chưa thành niên trong kỷ nguyên số không thể chỉ dựa vào pháp luật. Đây còn là trách nhiệm chung của gia đình, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý và toàn xã hội. Một môi trường mạng an toàn và lành mạnh chỉ có thể được hình thành khi quyền và lợi ích của trẻ em được đặt ở vị trí ưu tiên cao hơn các mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn hoặc nhu cầu thu hút tương tác trên nền tảng số.
Trong bối cảnh công nghệ tiếp tục phát triển nhanh chóng và mô hình kinh doanh nội dung số ngày càng mở rộng, việc xây dựng cơ chế bảo vệ hiệu quả đối với người chưa thành niên sẽ không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là yêu cầu quan trọng đối với sự phát triển bền vững và có trách nhiệm của nền kinh tế số tại Việt Nam.
ASL Law là công ty luật độc lập và cung cấp đầy đủ dịch vụ được tín nhiệm cao của Việt Nam gồm các luật sư giàu kinh nghiệm và tài năng. ASL Law được Legal500, Asia Law, WTR và Asia Business Law Journal xếp hạng là Công ty Luật hàng đầu tại Việt Nam. Có trụ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mục đích chính của ASL LAW là cung cấp lời tư vấn và giải pháp lý thiết thực, hiệu quả và hợp pháp nhất cho khách hàng trong nước và quốc tế. Nếu cần sự trợ giúp, Quý khách hàng có thể gửi email liên hệ tới [email protected].
Liên hệ với công ty Luật ASL LAW để được tư vấn pháp lý chuyên sâu tại Việt Nam và quốc tế.
BÀI VIẾT HỮU ÍCH LIÊN QUAN
