English
中文 (中国)
日本語
Thương mại điện tử (TMDT) Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc chưa từng có, với khối lượng giao dịch trực tuyến vượt mốc hàng chục tỷ USD mỗi năm và hàng triệu hợp đồng được giao kết tự động chỉ trong vài giây. Sự bùng nổ này không chỉ mang lại cơ hội mà còn phơi bày những rủi ro hệ thống: hàng giả tràn lan, dòng tiền thu hộ (COD) bị chiếm dụng, khiếu nại kéo dài, và dữ liệu vận hành không thể trở thành chứng cứ pháp lý đáng tin cậy trước tòa.
Doanh nghiệp nên xem xét sử dụng dịch vụ pháp lý thuê ngoài của các công ty luật hàng đầu uy tín về Luật Thương mại tại Việt Nam để nhận được tư vấn pháp lý cụ thể cho trường hợp của mình.
Dự thảo Luật Thương mại điện tử (sửa đổi) công bố ngày 26/9/2025 đã ghi nhận đúng hướng chuyển dịch số bằng việc mở rộng phạm vi điều chỉnh và thiết lập trách nhiệm trung gian. Tuy nhiên, để khuôn khổ pháp lý này thực sự trở thành “lá chắn” bảo vệ người tiêu dùng và “cầu nối” liên thông giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý, vẫn còn những khoảng trống then chốt cần được nhận diện và hoàn thiện kịp thời.
Bài viết tập trung phân tích năm nhóm vấn đề cốt lõi của Dự thảo, từ những điểm tiến bộ đáng ghi nhận đến các lỗ hổng về minh bạch hồ sơ, an toàn dòng tiền, trách nhiệm nền tảng và giám sát thời gian thực. Qua đó, đề xuất các giải pháp mang tính quy phạm, khả thi về kỹ thuật và phù hợp thông lệ quốc tế, nhằm nâng Dự thảo lên mức “sẵn sàng cho tố tụng” và giảm thiểu rủi ro hệ thống một cách bền vững.
Những điểm tiến bộ nổi bật của Dự thảo Luật Thương mại điện tử 2025
Dự thảo thể hiện tầm nhìn chiến lược khi chủ động mở rộng phạm vi điều chỉnh để bao quát toàn bộ hệ sinh thái TMDT hiện đại, vượt xa các giao dịch truyền thống. Lần đầu tiên, các thực thể và hoạt động mới nổi như nền tảng trung gian, thương mại trên mạng xã hội, livestream bán hàng, tiếp thị liên kết, dịch vụ chứng thực hợp đồng điện tử và cơ sở dữ liệu TMDT quốc gia được đưa vào khuôn khổ pháp lý.
Khái niệm hợp đồng giao kết tự động cũng được định danh rõ ràng, bao gồm cả các mô hình tích hợp đa dịch vụ – từ marketplace kết hợp logistics, thanh toán đến quảng cáo – phản ánh chính xác thực tế vận hành nơi một giao dịch có thể đi qua hàng chục mắt xích kỹ thuật chỉ trong vài phút. Sự mở rộng này không chỉ đáp ứng nhu cầu quản trị thực tiễn mà còn tạo cơ sở pháp lý để kiểm soát rủi ro phát sinh từ các chuỗi giá trị phức hợp.
Về trách nhiệm trung gian, Dự thảo hệ thống hóa vai trò của nền tảng như một “người gác cổng” với các nghĩa vụ cụ thể: xác thực danh tính người bán, kiểm duyệt tự động và thủ công nội dung, lưu trữ dữ liệu giao dịch, tiếp nhận khiếu nại trực tuyến – với yêu cầu cao hơn đối với nền tảng quy mô lớn.
Đồng thời, việc thiết lập Nền tảng quản lý hoạt động TMDT và Cơ sở dữ liệu TMDT quốc gia như hạ tầng công đánh dấu bước chuyển căn bản từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu. Đây là tiền đề quan trọng để cơ quan nhà nước giám sát, cảnh báo sớm và can thiệp kịp thời khi rủi ro hệ thống xuất hiện.
Dự thảo cũng ghi nhận vai trò không thể tách rời của các dịch vụ hỗ trợ – vận chuyển, thanh toán, chứng thực hợp đồng điện tử – như những mắt xích cốt lõi của hệ sinh thái. Dù chưa đi sâu vào chuẩn kỹ thuật, việc đặt nền tảng pháp lý cho liên thông giữa các dịch vụ này đã mở ra khả năng xây dựng kiến trúc dữ liệu thống nhất, từ đơn hàng đến biên nhận giao nhận, từ thu hộ đến đối soát thanh toán.
Những tiến bộ trên cho thấy Dự thảo không chỉ chạy theo thực tiễn mà đã chủ động định hình một khung pháp lý hiện đại, có khả năng thích ứng với tốc độ phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, để chuyển hóa từ “khung sườn” thành “công trình vững chắc”, các khoảng trống về minh bạch hồ sơ số, an toàn dòng tiền và trách nhiệm thực thi cần được nhận diện và gia cố một cách có hệ thống – điều sẽ được phân tích chi tiết ở các phần tiếp theo.
Khoảng trống then chốt về minh bạch hồ sơ số và tính “sẵn sàng tố tụng”
Dù Dự thảo đã đặt nền tảng cho việc biến dữ liệu vận hành thành bằng chứng pháp lý, các quy định hiện tại vẫn dừng ở mức nguyên tắc khung. Chúng chưa đạt đến chuẩn tối thiểu để hồ sơ số có thể thay thế chứng từ giấy trước tòa án, trọng tài hoặc cơ quan quản lý. Khoảng trống này không chỉ làm suy yếu khả năng bảo vệ người tiêu dùng mà còn đẩy chi phí tranh chấp lên cao do phụ thuộc vào chứng minh gián tiếp và kéo dài.
Trước hết, khâu tiền chấp nhận giao dịch thiếu một bản tóm tắt điều kiện bắt buộc, ngắn gọn, có cấu trúc và hiển thị nổi bật ngay trước thao tác xác nhận. Không có “summary box” chuẩn hóa, người mua dễ bỏ qua hoặc hiểu sai các yếu tố then chốt như chính sách đổi trả, phí phát sinh, thời hạn giao hàng hay cơ chế hoàn tiền.
Hậu quả là khiếu nại gia tăng, còn trách nhiệm pháp lý sau này lại dựa vào cách trình bày rải rác trên giao diện – vốn không đủ sức thuyết phục trước tòa. Một tóm tắt được luật hóa sẽ trở thành điểm neo pháp lý rõ ràng, xác định chính xác nội dung thỏa thuận mà người tiêu dùng đã đồng ý.
Tiếp theo, Dự thảo chưa thiết lập chuẩn nhật ký sự kiện có kiểm chứng độc lập cho toàn bộ vòng đời đơn hàng. Hiện tại, dữ liệu vận hành chỉ là log nội bộ của doanh nghiệp, thiếu dấu thời gian tin cậy, mã định danh hệ thống tạo sự kiện và cơ chế kiểm tra toàn vẹn như hash hoặc chữ ký số gắn với bản sao điện tử của hóa đơn, biên nhận, biên bản giao nhận.
Khi các tham số kỹ thuật-pháp lý này vắng mặt, hồ sơ số không đáp ứng được ba tiêu chí tiên quyết để tòa án chấp nhận: tính toàn vẹn, tính xác thực và khả năng truy nguyên nguồn gốc. Kết quả là dù nền tảng lưu trữ đầy đủ, dữ liệu vẫn không thể “sẵn sàng cho tố tụng”, buộc các bên phải bổ sung chứng cứ bổ trợ tốn kém và dễ bị bác bỏ.
Với hợp đồng giao kết tự động, Dự thảo mới dừng ở việc khẳng định nguyên tắc minh bạch mà chưa ràng buộc nghĩa vụ giải trình cụ thể. Các quyết định tự động thường dựa trên trigger được cấu hình sẵn – từ số lượng, thời điểm, mức giá, mã khuyến mại đến dữ liệu hành vi – nhưng không có bảng giải trình dễ đọc nêu rõ điều kiện kích hoạt, nguồn dữ liệu, logic hình thành giá và dấu vết quyết định của hệ thống.
Thiếu lớp giải trình này, tính minh bạch chỉ tồn tại trên danh nghĩa, khiến người tiêu dùng không thể kiểm chứng và cơ quan quản lý khó truy vết khi xảy ra tranh chấp diện rộng. Hơn nữa, Dự thảo chưa quy định cơ chế thu hồi hoặc hủy giao kết trong trường hợp lỗi hệ thống quy mô lớn – như sai số giá, lỗi đồng bộ dữ liệu hay sập dịch vụ – kèm thời hạn thông báo, đầu mối tiếp nhận và phương án khắc phục.
Chỉ khi ba lớp bảo đảm này được luật hóa, hồ sơ số mới thực sự chuyển hóa từ dữ liệu vận hành thành chứng cứ pháp lý có giá trị ràng buộc.
Rủi ro dòng tiền COD và lỗ hổng tách bạch tài sản bên thứ ba
Dự thảo chưa thiết kế kiến trúc an toàn cấu trúc cho nghiệp vụ thu hộ khi giao hàng (COD), dù đây là khâu dễ phát sinh chiếm dụng, chậm trả và tranh chấp dây chuyền. Tiền do đơn vị trung gian thu hộ thuộc về bên thứ ba, cần được cách ly hoàn toàn khỏi tài sản của đơn vị thu hộ để phòng ngừa rủi ro mất khả năng thanh toán hoặc tranh chấp đa phương.
Hiện tại, Dự thảo không yêu cầu mở tài khoản ủy thác hoặc tài khoản phong tỏa tại tổ chức tín dụng, cũng không quy định biện pháp bảo đảm như ký quỹ hay bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp khi tổng giá trị thu hộ vượt ngưỡng nhất định. Hệ quả là dòng tiền COD vẫn lẫn lộn với tài sản nội bộ của doanh nghiệp vận chuyển hoặc trung gian thanh toán, tạo kẽ hở cho hành vi chiếm dụng hoặc thất thoát.
Biên nhận và sao kê điện tử chưa được bắt buộc ký số ngay tại thời điểm thu tiền và khi chuyển trả, dẫn đến thiếu bằng chứng pháp lý tức thì về số tiền, thời điểm ghi nhận và tham chiếu đơn hàng. Mốc chuyển trả tiền cũng không được ấn định theo chuẩn dịch vụ, khiến việc chậm trả trở thành thông lệ mà không có căn cứ pháp lý để xử lý.
Đối soát giữa dịch vụ vận chuyển và thanh toán thiếu mã tham chiếu thống nhất xuyên suốt chuỗi hồ sơ, đồng thời không gắn dấu thời gian tin cậy tại ba điểm then chốt: thu tiền tại điểm giao hàng, nộp vào tài khoản trung gian, và chuyển trả cho người bán. Thiếu liên thông kỹ thuật-pháp lý này khiến cơ quan quản lý khó truy vết bất thường, còn các bên liên quan gặp trở ngại trong hòa giải tranh chấp hoặc chứng minh nghĩa vụ đã hoàn thành.
Khi dòng tiền và đối soát chưa đạt chuẩn, giá trị chứng cứ của hợp đồng điện tử và chứng từ kèm theo càng trở nên mong manh. Dự thảo dù đề cập dịch vụ chứng thực hợp đồng điện tử nhưng chưa mô tả chuỗi bảo quản dữ liệu đủ để bản sao điện tử thay thế bản giấy trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ và tố tụng. Thiếu cơ chế này, dữ liệu vận hành chỉ mang tính nội bộ, không đáp ứng yêu cầu toàn vẹn, xác thực và truy nguyên mà tòa án đòi hỏi.
Rủi ro dòng tiền COD và lỗ hổng tách bạch tài sản bên thứ ba
Dự thảo chưa thiết kế kiến trúc an toàn cấu trúc cho nghiệp vụ thu hộ khi giao hàng (COD), dù đây là khâu dễ phát sinh chiếm dụng, chậm trả và tranh chấp dây chuyền. Tiền do đơn vị trung gian thu hộ thuộc về bên thứ ba, cần được cách ly hoàn toàn khỏi tài sản của đơn vị thu hộ để phòng ngừa rủi ro mất khả năng thanh toán hoặc tranh chấp đa phương.
Hiện tại, Dự thảo không yêu cầu mở tài khoản ủy thác hoặc tài khoản phong tỏa tại tổ chức tín dụng. Cũng không quy định biện pháp bảo đảm như ký quỹ hay bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp khi tổng giá trị thu hộ vượt ngưỡng nhất định. Hệ quả là dòng tiền COD vẫn lẫn lộn với tài sản nội bộ của doanh nghiệp vận chuyển hoặc trung gian thanh toán, tạo kẽ hở cho hành vi chiếm dụng hoặc thất thoát.
Biên nhận và sao kê điện tử chưa được bắt buộc ký số ngay tại thời điểm thu tiền và khi chuyển trả. Điều này dẫn đến thiếu bằng chứng pháp lý tức thì về số tiền, thời điểm ghi nhận và tham chiếu đơn hàng. Mốc chuyển trả tiền cũng không được ấn định theo chuẩn dịch vụ, khiến việc chậm trả trở thành thông lệ mà không có căn cứ pháp lý để xử lý.
Đối soát giữa dịch vụ vận chuyển và thanh toán thiếu mã tham chiếu thống nhất xuyên suốt chuỗi hồ sơ. Đồng thời không gắn dấu thời gian tin cậy tại ba điểm then chốt: thu tiền tại điểm giao hàng, nộp vào tài khoản trung gian, và chuyển trả cho người bán. Thiếu liên thông kỹ thuật-pháp lý này khiến cơ quan quản lý khó truy vết bất thường, còn các bên liên quan gặp trở ngại trong hòa giải tranh chấp hoặc chứng minh nghĩa vụ đã hoàn thành.
Khi dòng tiền và đối soát chưa đạt chuẩn, giá trị chứng cứ của hợp đồng điện tử và chứng từ kèm theo càng trở nên mong manh. Dự thảo dù đề cập dịch vụ chứng thực hợp đồng điện tử nhưng chưa mô tả chuỗi bảo quản dữ liệu đủ để bản sao điện tử thay thế bản giấy trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ và tố tụng. Thiếu cơ chế này, dữ liệu vận hành chỉ mang tính nội bộ, không đáp ứng yêu cầu toàn vẹn, xác thực và truy nguyên mà tòa án đòi hỏi.
Trách nhiệm nền tảng chưa đủ sức răn đe và khuyến khích tuân thủ
Dự thảo đã xác định nền tảng là chủ thể trọng yếu nhưng các nghĩa vụ hiện tại còn mang tính khung, chưa tạo được cơ chế răn đe hiệu quả hoặc động lực tuân thủ tự nguyện. Điều này làm suy giảm khả năng ngăn ngừa vi phạm ngay từ gốc và xử lý nhanh chóng khi rủi ro xảy ra.
Trước hết, việc xác thực danh tính người bán chưa được khóa chéo với tài khoản nhận tiền. Tài khoản chi trả doanh thu có thể đứng tên chủ thể khác hoặc thay đổi sau khi định danh, dẫn đến rủi ro chiếm đoạt và khó khăn trong đối soát. Dự thảo không quy định chuẩn ủy quyền điện tử hợp lệ khi sử dụng tài khoản bên thứ ba, cũng không yêu cầu hiển thị công khai trạng thái ủy quyền. Hệ quả là nền tảng thiếu căn cứ kỹ thuật-pháp lý để ngăn chặn chuyển hướng dòng tiền hoặc truy vết khi sự cố phát sinh.
Cơ chế khiếu nại trực tuyến dù được thừa nhận nhưng thiếu mốc thời hạn pháp định cho từng bước: tiếp nhận, xác minh, hoàn tiền. Không có khung thời gian bắt buộc, chất lượng xử lý phụ thuộc hoàn toàn vào chính sách nội bộ, tạo sự không đồng đều giữa các nền tảng và lợi thế bất cân xứng cho các đơn vị lớn. Cơ quan quản lý cũng khó áp dụng tiêu chí giám sát hoặc xử phạt khi nền tảng chậm trễ hoặc cố ý trì hoãn.
Về ngăn chặn tái phạm, Dự thảo chỉ yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm khi phát hiện mà không ràng buộc biện pháp kỹ thuật nhận diện nội dung tương đồng – như đặc trưng nội dung hoặc cơ chế băm dữ liệu. Cũng không có chế tài lũy tiến đối với tài khoản tái phạm. Kết quả là hiện tượng đăng lại nội dung vi phạm diễn ra thường xuyên, làm xói mòn hiệu lực bảo vệ người tiêu dùng và quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời tăng chi phí thực thi.
Cuối cùng, Dự thảo chưa thiết kế dấu hiệu xác minh công khai cho người bán đã hoàn tất cả hai bước: định danh và xác thực tài khoản nhận tiền. Dấu hiệu này không chỉ nâng cao niềm tin người tiêu dùng mà còn tạo cơ chế khuyến khích tuân thủ: người bán có động lực hoàn tất quy trình để được gắn nhãn, từ đó cải thiện hiển thị và tỷ lệ chuyển đổi. Về pháp lý, nó hình thành lớp phân tầng rủi ro minh bạch, giúp xác định mức độ cẩn trọng của các bên khi tranh chấp nảy sinh.
Giám sát gần thời gian thực và liên thông kỹ thuật–pháp lý còn khung sườn
Dự thảo đã thiết lập Nền tảng quản lý hoạt động thương mại điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia như hạ tầng công, song các quy định hiện hành mới dừng ở tổ chức khung mà chưa chuyển hóa thành chuẩn dữ liệu có khả năng phản ánh mạch đập thị trường theo thời gian gần thực. Thiếu bộ chỉ số hiệu suất (KPI) tối thiểu và thống nhất, dữ liệu tải về không thể so sánh giữa các nền tảng, không theo dõi được xu hướng dài hạn, và không đủ căn cứ để kích hoạt cảnh báo sớm hoặc kiểm tra đột xuất khi rủi ro hệ thống gia tăng.
Cụ thể, Dự thảo chưa định nghĩa các chỉ số cốt lõi như tỷ lệ giao đúng hạn theo nhóm hàng và địa bàn, tỷ lệ hoàn trả kèm phân loại lý do, số lượng và thời gian xử lý khiếu nại trung bình, tỷ lệ gỡ bỏ nội dung vi phạm, cũng như tần suất tái phạm. Không có chuẩn này, cơ quan quản lý không thể đánh giá mức độ rủi ro một cách định lượng, còn doanh nghiệp thiếu tham chiếu để cải thiện chất lượng dịch vụ.
Về tính kịp thời, Dự thảo không ấn định thời hạn phản hồi khẩn đối với nền tảng quy mô lớn trong tình huống sự cố kỹ thuật hoặc yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền. Một khoảng trống như vậy khiến cơ quan quản lý khó can thiệp hiệu quả khi hiệu ứng lan truyền xảy ra, đồng thời nền tảng không có nghĩa vụ pháp định để ưu tiên nguồn lực và thiết kế quy trình điều khiển bằng tay khi thuật toán gặp lỗi diện rộng.
Hệ thống khiếu nại trực tuyến dù được ghi nhận nhưng chưa có chuẩn đầu cuối rõ ràng. Người tiêu dùng cần được phép nộp và lưu trữ tập trung bằng chứng điện tử gắn dấu thời gian, đồng thời theo dõi tiến trình xử lý theo mốc thời hạn. Các quyết định then chốt phải do nhân sự có thẩm quyền phê duyệt thay vì hoàn toàn tự động, và toàn bộ quá trình phải được ghi nhận trong nhật ký sự kiện có kiểm chứng để phục vụ kiểm toán, thanh tra hoặc tố tụng sau này.
Cuối cùng, chuỗi bảo quản dữ liệu hợp đồng điện tử chưa được chuẩn hóa đến mức bản sao điện tử có thể sử dụng thay bản giấy trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ và trước tòa. Dự thảo cần xác lập yêu cầu tối thiểu về tạo lập, ký số, bảo toàn nội dung và siêu dữ liệu, truy nguyên hành trình xử lý, lưu trữ an toàn theo thời hạn pháp định, và khả năng xuất trình bản sao kiểm tra độc lập. Thiếu kiến trúc này, liên thông giữa tầng nghiệp vụ doanh nghiệp và tầng giám sát nhà nước chỉ mang tính hình thức, không đạt được mục tiêu quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu đáng tin cậy.
ASL Law là công ty luật độc lập và cung cấp đầy đủ dịch vụ được tín nhiệm cao của Việt Nam gồm các luật sư giàu kinh nghiệm và tài năng. ASL Law được Legal500, Asia Law, WTR và Asia Business Law Journal xếp hạng là Công ty Luật hàng đầu tại Việt Nam. Có trụ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mục đích chính của ASL LAW là cung cấp lời tư vấn và giải pháp lý thiết thực, hiệu quả và hợp pháp nhất cho khách hàng trong nước và quốc tế. Nếu cần sự trợ giúp, Quý khách hàng có thể gửi email liên hệ tới [email protected].
Liên hệ với công ty Luật ASL LAW để được tư vấn pháp lý chuyên sâu tại Việt Nam và quốc tế.
BÀI VIẾT HỮU ÍCH LIÊN QUAN
