English
中文 (中国)
日本語
Trong thời gian gần đây, tình hình xung đột leo thang tại khu vực Trung Đông đã tác động mạnh mẽ đến thị trường năng lượng toàn cầu, đẩy giá xăng dầu tăng đột biến trong thời gian ngắn. Hệ quả là chi phí vận chuyển, nguyên vật liệu và sản xuất của nhiều doanh nghiệp tăng cao vượt dự liệu ban đầu, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng.
Lúc này, một câu hỏi thực tiễn được đặt ra: Việc giá xăng dầu tăng đột biến có được xem là sự kiện bất khả kháng, từ đó trở thành căn cứ để miễn trách nhiệm dân sự, cụ thể là miễn phạt vi phạm hợp đồng và bồi thường thiệt hại hay không?
Vấn đề không chỉ mang tính thời sự mà còn phản ánh khoảng trống nhận thức và rủi ro pháp lý mà nhiều doanh nghiệp đang gặp phải trong bối cảnh kinh tế biến động mạnh. Việc xác định đúng căn cứ miễn trách nhiệm sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đồng thời tránh lạm dụng các quy định pháp luật dẫn đến tranh chấp kéo dài và mất lòng tin từ đối tác.
Khái niệm và căn cứ pháp lý của sự kiện bất khả kháng
Theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS), sự kiện bất khả kháng được định nghĩa là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù bên có nghĩa vụ đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.
Khi sự kiện bất khả kháng xảy ra, bên vi phạm hợp đồng có thể được miễn trách nhiệm dân sự, bao gồm miễn phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, việc miễn trách nhiệm không phát sinh tự động chỉ vì sự tồn tại của sự kiện bất khả kháng. Khoản 2 Điều 352 BLDS quy định rõ: “Trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.”
Để viện dẫn thành công sự kiện bất khả kháng nhằm miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng, bên vi phạm phải chứng minh được mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa sự kiện và hành vi vi phạm. Cụ thể, sự kiện phải đáp ứng đồng thời bốn tiêu chí sau:
(i) Tính khách quan: Sự kiện phải xảy ra ngoài ý chí của các bên, không do lỗi hoặc hành vi của bên vi phạm gây ra;
(ii) Không thể lường trước: Tại thời điểm soạn thảo hợp đồng và giao kết hợp đồng, các bên (hoặc ít nhất là bên vi phạm) không thể biết hoặc không buộc phải biết trước rằng sự kiện đó sẽ xảy ra;
(iii) Không thể khắc phục: Dù đã nỗ lực tối đa, áp dụng mọi biện pháp cần thiết và trong khả năng cho phép nhưng vẫn không thể ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả;
(iv) Mối quan hệ nhân quả trực tiếp: Sự kiện bất khả kháng phải là nguyên nhân chính và trực tiếp dẫn đến việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ trong hợp đồng đã ký kết như hợp đồng nhượng quyền thương mại tại Việt Nam.
Trong đó, ba tiêu chí đầu tiên xác định tính chất bất khả kháng của sự kiện, còn tiêu chí thứ tư nhấn mạnh yêu cầu về mối quan hệ nhân quả – một điều kiện quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong thực tiễn.
Liên hệ với công ty luật để nhận được Tư vấn pháp lý doanh nghiệp và Tư Vấn Luật Kinh Doanh quốc tế phù hợp với tình hình thực tế của doanh nghiệp.
Áp dụng bất khả kháng đối với trường hợp giá xăng dầu tăng đột biến
Pháp luật Việt Nam hiện hành chỉ đưa ra nguyên tắc chung để xác định sự kiện bất khả kháng, mà không liệt kê cụ thể các trường hợp được coi là bất khả kháng. Do đó, việc đánh giá một sự kiện cụ thể như “giá xăng dầu tăng đột biến” phải dựa trên phân tích thực tế, lập luận và chứng minh của các bên, đồng thời phụ thuộc vào sự chấp nhận của tòa án hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp.
Không phải mọi khó khăn kinh tế đều được công nhận là bất khả kháng. Cần phân biệt rõ giữa rủi ro thương mại thông thường và sự kiện bất khả kháng thực sự.
Thứ nhất, về tính khách quan và không thể lường trước: Biến động giá xăng dầu là hiện tượng thường xuyên trên thị trường và được xem là rủi ro kinh doanh mà doanh nghiệp phải dự liệu khi giao kết hợp đồng, đặc biệt với hợp đồng dài hạn hoặc phụ thuộc nhiều vào chi phí đầu vào. Mặc dù xung đột Trung Đông gây tăng giá mạnh (ví dụ giá dầu Brent vượt 100 USD/thùng), nhưng mức độ biến động này thường chưa đủ để được coi là “không thể lường trước” trừ khi tăng ở mức cực đoan, vượt xa mọi dự báo hợp lý.
Thứ hai, về tiêu chí không thể khắc phục: Đây là yếu tố mang tính quyết định. Dù giá xăng dầu tăng cao làm chi phí thực hiện hợp đồng tăng vọt, doanh nghiệp vẫn có thể áp dụng nhiều biện pháp khắc phục như điều chỉnh phương án vận chuyển, đa dạng hóa nguồn cung, tối ưu lộ trình, cắt giảm chi phí khác, hoặc chấp nhận giảm lợi nhuận tạm thời. Khi vẫn còn khả năng thực hiện nghĩa vụ (dù kém hiệu quả hơn về mặt kinh tế), việc viện dẫn bất khả kháng rất khó được chấp nhận.
Tóm lại, chỉ dựa vào việc giá xăng dầu tăng đột biến, doanh nghiệp thường khó chứng minh đây là sự kiện bất khả kháng, đặc biệt khi biến động vẫn nằm trong ngưỡng chịu đựng và khả năng ứng phó của doanh nghiệp.
Thực tiễn áp dụng và nguyên tắc hạn chế lạm dụng
Trên thực tiễn, các cơ quan tài phán tại Việt Nam áp dụng quy định về bất khả kháng một cách rất chặt chẽ và thận trọng. Hầu hết các trường hợp viện dẫn bất khả kháng để miễn trách nhiệm vi phạm hợp đồng đều không được chấp nhận. Lý do chính xuất phát từ nguyên tắc thiện chí (good faith) – một nguyên tắc nền tảng của pháp luật dân sự.
Để được miễn trách nhiệm, bên vi phạm không chỉ phải chứng minh sự kiện là bất khả kháng mà còn phải chứng minh sự kiện đó là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất dẫn đến vi phạm nghĩa vụ. Nếu thiếu mối liên hệ nhân quả rõ ràng, ngay cả khi sự kiện được công nhận là bất khả kháng, yêu cầu miễn trách nhiệm vẫn bị bác bỏ.
Ngoài ra, pháp luật còn công nhận cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Điều 420 BLDS 2015. Cơ chế này cho phép một bên yêu cầu đàm phán lại hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi làm mất cân bằng nghiêm trọng quyền lợi và nghĩa vụ, dù chưa đến mức bất khả kháng. Tuy nhiên, trong quá trình đàm phán hoặc giải quyết, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện hợp đồng trừ khi có thỏa thuận khác.
Cách tiếp cận thận trọng này nhằm ngăn chặn việc lạm dụng bất khả kháng như một công cụ né tránh trách nhiệm, bảo vệ quyền lợi của bên kia và duy trì sự ổn định của giao dịch dân sự, thương mại.
Khuyến nghị cho doanh nghiệp
Trong bối cảnh pháp luật và thực tiễn áp dụng rất khắt khe, doanh nghiệp không nên trông chờ vào việc viện dẫn bất khả kháng khi đã vi phạm hợp đồng. Thay vào đó, cần chuyển sang tư duy chủ động ngay từ giai đoạn đầu.
Thứ nhất, chủ động thỏa thuận rõ ràng trong quá trình soạn thảo hợp đồng: Xác định cụ thể các sự kiện được coi là bất khả kháng, điều kiện áp dụng, thủ tục thông báo và hậu quả pháp lý. Đồng thời, bổ sung các điều khoản linh hoạt như điều chỉnh giá, trượt giá, chia sẻ rủi ro chi phí phát sinh vượt ngưỡng.
Thứ hai, ưu tiên đàm phán điều chỉnh hợp đồng: Khi gặp khó khăn, các bên nên cùng nhau gia hạn thời gian, điều chỉnh tiến độ, phân bổ lại chi phí hoặc sửa đổi các điều khoản trọng yếu thay vì vội vàng viện dẫn bất khả kháng. Giải pháp này vừa phù hợp với nguyên tắc thiện chí, vừa giúp duy trì mối quan hệ hợp tác lâu dài.
Thứ ba, xem xét áp dụng cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản (hardship) trong các hợp đồng thương mại, hợp đồng nhượng quyền thương mại tại Việt Nam, đặc biệt là hợp đồng quốc tế, để yêu cầu đàm phán lại một cách công bằng.
Tóm lại, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc sự kiện có xảy ra hay không, mà ở chỗ sự kiện đó có đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý và dẫn đến vi phạm hay không. Doanh nghiệp nên chủ động dự liệu và quản trị rủi ro từ giai đoạn đàm phán soạn thảo hợp đồng, thay vì bị động tìm cách miễn trừ trách nhiệm khi sự việc đã xảy ra. Cách tiếp cận này không chỉ giảm thiểu tranh chấp mà còn nâng cao uy tín và vị thế của doanh nghiệp trên thị trường.
ASL Law là công ty luật độc lập và cung cấp đầy đủ dịch vụ được tín nhiệm cao của Việt Nam gồm các luật sư giàu kinh nghiệm và tài năng. ASL Law được Legal500, Asia Law, WTR và Asia Business Law Journal xếp hạng là Công ty Luật hàng đầu tại Việt Nam. Có trụ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mục đích chính của ASL LAW là cung cấp lời tư vấn và giải pháp lý thiết thực, hiệu quả và hợp pháp nhất cho khách hàng trong nước và quốc tế. Nếu cần sự trợ giúp, Quý khách hàng có thể gửi email liên hệ tới [email protected].
Liên hệ với công ty Luật ASL LAW để được tư vấn về soạn thảo hợp đồng và rà soát hợp đồng.
BÀI VIẾT HỮU ÍCH LIÊN QUAN
