English
中文 (中国)
日本語
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh, đang làm thay đổi cách thức tạo lập, khai thác và phổ biến nội dung trong môi trường số. Chỉ bằng một số câu lệnh, người sử dụng có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh, video, thiết kế hoặc mã nguồn với tốc độ và quy mô vượt xa các phương thức truyền thống. Bên cạnh những lợi ích đối với hoạt động sáng tạo và kinh doanh, công nghệ này cũng có thể được sử dụng để sao chép, chỉnh sửa, giả mạo hoặc khai thác trái phép tài sản và thông tin thuộc quyền của tổ chức, cá nhân khác.
Dưới góc độ pháp lý, AI không nhất thiết làm phát sinh một nhóm quyền hoàn toàn mới. Phần lớn các vụ việc vẫn liên quan đến những quyền đã được pháp luật bảo vệ, như quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với nhãn hiệu, quyền đối với hình ảnh, danh dự, nhân phẩm, uy tín, quyền đối với dữ liệu cá nhân và quyền cạnh tranh lành mạnh. Tuy nhiên, AI làm thay đổi đáng kể phương thức xâm phạm, đồng thời khiến việc xác định nguồn gốc nội dung, chủ thể thực hiện, chứng cứ và phạm vi thiệt hại trở nên phức tạp hơn.
Pháp luật Việt Nam hiện đã thiết lập nhiều cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp thông qua các biện pháp dân sự, hành chính và hình sự. Tùy từng vụ việc, các quy định về sở hữu trí tuệ, dân sự, dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, công nghệ thông tin, quảng cáo, cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng có thể được xem xét áp dụng. Mặc dù vậy, việc vận dụng các quy định hiện hành đối với hành vi có sử dụng AI vẫn đặt ra nhiều vấn đề, nhất là khi không thể xác định rõ dữ liệu đầu vào, cơ chế vận hành của mô hình hoặc mức độ tham gia của từng chủ thể trong quá trình tạo lập và phổ biến nội dung.
Cần lưu ý rằng việc một sản phẩm được tạo ra hoặc hỗ trợ bởi AI không tự động đồng nghĩa với hành vi vi phạm. Trách nhiệm pháp lý chỉ có thể được xác định trên cơ sở đánh giá cụ thể quyền được bảo hộ, hành vi khai thác, mục đích sử dụng, mức độ tương đồng, phạm vi phổ biến, hậu quả phát sinh và vai trò của các chủ thể liên quan. Vì vậy, các vụ việc có yếu tố AI cần được tiếp cận dựa trên chứng cứ và bản chất của hành vi, thay vì chỉ căn cứ vào công nghệ được sử dụng.
Thực trạng hành vi xâm phạm quyền có sử dụng AI
AI đang làm thay đổi đáng kể phương thức thực hiện các hành vi có dấu hiệu xâm phạm quyền. Những công việc trước đây đòi hỏi thời gian, kỹ năng chuyên môn và công cụ kỹ thuật phức tạp, như sao chép tác phẩm, giả giọng nói, chỉnh sửa hình ảnh hoặc thiết kế dấu hiệu tương tự nhãn hiệu, hiện có thể được thực hiện nhanh chóng thông qua các công cụ AI phổ biến. Khả năng tự động hóa còn cho phép một chủ thể tạo ra và phát tán số lượng lớn nội dung trong thời gian ngắn, làm gia tăng phạm vi ảnh hưởng và gây khó khăn cho việc xác định nguồn phát tán ban đầu.
Trong lĩnh vực quyền tác giả, AI có thể được sử dụng để tạo văn bản, hình ảnh, âm nhạc, video hoặc phần mềm có mức độ tương đồng với những tác phẩm đã tồn tại. Tuy nhiên, không phải mọi sự tương đồng đều cấu thành hành vi xâm phạm. Việc đánh giá cần làm rõ đối tượng được bảo hộ, các yếu tố thể hiện có tính nguyên gốc, khả năng tiếp cận tác phẩm và phần nội dung thực tế đã bị sao chép hoặc chuyển thể. Đối với sản phẩm do AI tạo ra, quá trình này có thể phức tạp hơn vì kết quả đầu ra thường được tổng hợp từ nhiều nguồn dữ liệu và không dễ truy nguyên đến một tác phẩm cụ thể.
Việc sử dụng tác phẩm có đăng ký bản quyền logo để huấn luyện mô hình AI cũng đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý tại Việt Nam và trên thế giới. Quá trình huấn luyện có thể bao gồm các hoạt động thu thập, sao chép, lưu trữ và xử lý dữ liệu. Tuy nhiên, việc các hoạt động này có xâm phạm quyền tác giả hay thuộc trường hợp ngoại lệ, giới hạn quyền cần được đánh giá theo pháp luật áp dụng, nguồn dữ liệu, mục đích sử dụng và phương thức khai thác kết quả. Do sự khác biệt giữa hệ thống pháp luật của các quốc gia, chưa thể áp dụng một kết luận chung cho mọi mô hình hoặc mọi bộ dữ liệu huấn luyện.
Một vấn đề liên quan là khả năng AI mô phỏng phong cách sáng tạo của tác giả, họa sĩ, nhà thiết kế hoặc nghệ sĩ biểu diễn. Theo nguyên tắc chung, phong cách hoặc phương pháp sáng tạo không phải lúc nào cũng được bảo hộ tương tự hình thức thể hiện cụ thể của một tác phẩm. Vì vậy, việc sản phẩm AI mang đặc điểm gợi nhớ đến phong cách của một tác giả chưa đủ để xác định có hành vi xâm phạm. Tuy nhiên, nếu sản phẩm tái tạo những yếu tố thể hiện cụ thể, có tính nguyên gốc và đang được bảo hộ, trách nhiệm pháp lý vẫn có thể được xem xét.
Liên hệ với công ty luật để nhận được Tư vấn pháp lý doanh nghiệp và Tư Vấn Luật Kinh Doanh quốc tế phù hợp với tình hình thực tế của doanh nghiệp.
Trong lĩnh vực nhãn hiệu và cạnh tranh, AI có thể được sử dụng để tạo tên gọi, biểu trưng, bao bì, giao diện hoặc nội dung quảng cáo tương tự dấu hiệu của doanh nghiệp khác. Các sản phẩm này có thể xuất hiện trên website, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội hoặc ứng dụng nhằm quảng bá hàng hóa, dịch vụ. Việc xác định vi phạm cần căn cứ vào mức độ tương tự giữa các dấu hiệu, hàng hóa hoặc dịch vụ liên quan, khả năng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và bối cảnh sử dụng trên thực tế.
AI cũng có thể hỗ trợ việc tạo website, thư điện tử, quảng cáo hoặc tài khoản mạng xã hội giả mạo doanh nghiệp. Tùy theo mục đích và hậu quả, hành vi này có thể đồng thời liên quan đến quyền sở hữu công nghiệp, cạnh tranh không lành mạnh, quảng cáo gây nhầm lẫn, lừa dối người tiêu dùng hoặc các vi phạm trong hoạt động thương mại điện tử. Do có sự giao thoa giữa nhiều lĩnh vực pháp luật, việc xác định căn cứ xử lý phù hợp cần dựa trên quyền bị ảnh hưởng và hành vi cụ thể của từng chủ thể.
Đối với quyền của cá nhân, công nghệ Deepfake và công cụ mô phỏng giọng nói có thể được sử dụng để tạo nội dung giả mạo diện mạo, phát ngôn hoặc hành vi của một người. Nội dung này có thể phục vụ mục đích quảng cáo, giải trí, giả danh, lừa đảo hoặc gắn cá nhân với những hành vi mà họ chưa từng thực hiện. Các vụ việc như vậy có thể liên quan đến quyền đối với hình ảnh, đời sống riêng tư, dữ liệu cá nhân, danh dự, nhân phẩm và uy tín. Tuy nhiên, việc xác định vi phạm vẫn phải được xem xét trong bối cảnh cụ thể, bởi pháp luật có thể cho phép sử dụng hình ảnh mà không cần sự đồng ý trong một số trường hợp nhất định, với điều kiện không gây tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người có hình ảnh.
Trong lĩnh vực dữ liệu cá nhân, AI có khả năng thu thập, kết hợp và phân tích thông tin từ nhiều nguồn để xây dựng hồ sơ hoặc suy luận những đặc điểm chưa được cá nhân trực tiếp công bố. Rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong toàn bộ quá trình từ thu thập, lưu trữ, phân tích đến chia sẻ và sử dụng kết quả. Việc dữ liệu đã xuất hiện công khai trên Internet không đương nhiên cho phép mọi chủ thể khai thác dữ liệu đó cho bất kỳ mục đích nào. Tính hợp pháp của hoạt động xử lý cần được đánh giá dựa trên mục đích, căn cứ xử lý, phạm vi thông báo, sự đồng ý khi pháp luật yêu cầu và các biện pháp bảo đảm an toàn dữ liệu.
Thực tiễn cho thấy AI có thể tham gia vào nhiều giai đoạn của hành vi xâm phạm, từ thu thập dữ liệu, tạo và chỉnh sửa nội dung đến tự động phát tán trên các nền tảng số. Tuy nhiên, trong phần lớn trường hợp, AI vẫn là công cụ được con người hoặc tổ chức lựa chọn, vận hành và khai thác. Vì vậy, việc xử lý pháp lý không nên chỉ tập trung vào yếu tố công nghệ, mà cần xác định rõ quyền bị xâm phạm, hành vi của từng chủ thể, mức độ kiểm soát đối với hệ thống và mối quan hệ giữa hành vi đó với thiệt hại thực tế.
Những thách thức pháp lý khi xử lý hành vi xâm phạm quyền có sử dụng AI
Thách thức lớn nhất khi xử lý các vụ việc có sử dụng AI là xác định chủ thể phải chịu trách nhiệm pháp lý. Khác với các hành vi xâm phạm truyền thống, nội dung do AI tạo ra thường có sự tham gia của nhiều chủ thể như nhà phát triển mô hình, nhà cung cấp nền tảng, đơn vị tích hợp công nghệ, người đưa ra câu lệnh và người trực tiếp sử dụng kết quả đầu ra. Trong từng vụ việc, việc xác định trách nhiệm không thể chỉ căn cứ vào việc AI được sử dụng mà cần đánh giá vai trò, mức độ kiểm soát và hành vi thực tế của từng chủ thể. Pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định chuyên biệt phân định trách nhiệm trong chuỗi này, dẫn đến nhiều khó khăn trong quá trình áp dụng pháp luật.
Một vấn đề khác là xác định liệu hành vi có thực sự cấu thành xâm phạm quyền hay không. Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, việc đánh giá không chỉ dựa trên sự tương đồng giữa các sản phẩm mà còn phải xem xét phạm vi quyền được bảo hộ, mức độ sao chép và bối cảnh sử dụng. Đối với sản phẩm do AI tạo ra, việc phân biệt giữa học hỏi từ dữ liệu, mô phỏng phong cách sáng tạo và sao chép hình thức thể hiện cụ thể của tác phẩm hoặc đối tượng được bảo hộ vẫn là vấn đề còn nhiều tranh luận trong thực tiễn quốc tế.
Hoạt động thu thập chứng cứ cũng gặp nhiều trở ngại do các vụ việc thường liên quan đến dữ liệu điện tử như prompt, nhật ký hoạt động của hệ thống hoặc thông tin lưu trữ trên máy chủ của nhà cung cấp AI. Trong khi đó, nhiều mô hình AI hoạt động theo cơ chế “hộp đen”, khiến việc xác định nguồn dữ liệu, quá trình xử lý và mối liên hệ giữa dữ liệu đầu vào với sản phẩm đầu ra không hề đơn giản. Bên cạnh đó, phần lớn các nền tảng AI hiện nay đều do doanh nghiệp nước ngoài cung cấp, làm phát sinh thêm khó khăn trong việc yêu cầu cung cấp chứng cứ, gỡ bỏ nội dung vi phạm và thực thi các quyết định của cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam.
Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xử lý hành vi xâm phạm quyền có sử dụng AI
Trước sự phát triển nhanh chóng của AI, việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý là cần thiết nhằm bảo đảm cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Một trong những hướng ưu tiên là nghiên cứu xây dựng quy định hoặc hướng dẫn chuyên biệt về trách nhiệm của các chủ thể tham gia phát triển, cung cấp và sử dụng AI, đồng thời làm rõ tiêu chí đánh giá hành vi xâm phạm trong bối cảnh công nghệ mới.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thu thập và bảo đảm chứng cứ điện tử, nâng cao năng lực giám định kỹ thuật số và xây dựng các hướng dẫn chuyên môn đối với nội dung do AI tạo ra. Đồng thời, việc tăng cường trách nhiệm của các nền tảng AI trong việc lưu giữ thông tin, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và xử lý yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi quyền.
Do hoạt động của AI mang tính xuyên biên giới, Việt Nam cũng cần tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế trong trao đổi thông tin, thu thập chứng cứ và xử lý các hành vi xâm phạm có yếu tố nước ngoài. Trong dài hạn, việc hoàn thiện pháp luật cần được thực hiện theo hướng linh hoạt, bảo đảm vừa tạo điều kiện cho phát triển công nghệ, vừa duy trì cơ chế bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trong môi trường số.
ASL Law là công ty luật độc lập và cung cấp đầy đủ dịch vụ được tín nhiệm cao của Việt Nam gồm các luật sư giàu kinh nghiệm và tài năng. ASL Law được Legal500, Asia Law, WTR và Asia Business Law Journal xếp hạng là Công ty Luật hàng đầu tại Việt Nam. Có trụ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mục đích chính của ASL LAW là cung cấp lời tư vấn và giải pháp lý thiết thực, hiệu quả và hợp pháp nhất cho khách hàng trong nước và quốc tế. Nếu cần sự trợ giúp, Quý khách hàng có thể gửi email liên hệ tới [email protected].
Liên hệ với công ty Luật ASL LAW để được tư vấn về Luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam và quốc tế.
BÀI VIẾT HỮU ÍCH LIÊN QUAN
