English
中文 (中国)
日本語
Việc Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân chính thức có hiệu lực đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp của Việt Nam, đưa dữ liệu cá nhân trở thành một đối tượng pháp lý độc lập cần được bảo vệ. Tuy nhiên, những vụ việc gần đây khi nhiều người dân bất ngờ phát hiện mình đứng tên doanh nghiệp, phát sinh nghĩa vụ thuế hoặc thậm chí bị cấm xuất cảnh dù chưa từng thành lập công ty tại Việt Nam cho thấy khoảng cách đáng kể giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi.
Đằng sau các vụ việc này không đơn thuần là hành vi giả mạo hồ sơ, mà còn phản ánh những lỗ hổng trong cơ chế xác thực danh tính, quản lý dữ liệu cá nhân và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước. Đây cũng là một phép thử quan trọng đối với hiệu quả của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong giai đoạn đầu áp dụng.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã thay đổi cách tiếp cận đối với dữ liệu công dân
Trước đây, các quy định về bảo vệ thông tin cá nhân được phân tán trong nhiều văn bản như Bộ luật Dân sự, Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng hay Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Việc thiếu một đạo luật chuyên biệt khiến phạm vi điều chỉnh chưa thống nhất, quyền của chủ thể dữ liệu chưa được xác lập đầy đủ và việc xử lý vi phạm còn gặp nhiều khó khăn.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã khắc phục tình trạng này bằng việc xây dựng một hành lang pháp lý thống nhất với ba định hướng lớn.
Thứ nhất, chuyển tư duy quản lý từ “quản lý thông tin” sang “bảo vệ quyền của con người đối với dữ liệu cá nhân”.
Thứ hai, thiết lập các nguyên tắc bảo vệ dữ liệu theo thông lệ quốc tế.
Thứ ba, tạo nền tảng pháp lý cho sự phát triển an toàn và bền vững của nền kinh tế số.
Theo đó, quyền của chủ thể dữ liệu được mở rộng đáng kể, đồng thời trách nhiệm của các tổ chức, doanh nghiệp trong việc thu thập, lưu trữ, xử lý và sử dụng dữ liệu cá nhân cũng được quy định rõ ràng hơn. Tuy nhiên, những vụ việc người dân bị lợi dụng thông tin căn cước công dân để thành lập doanh nghiệp hoặc kê khai lao động khống cho thấy việc hoàn thiện khung pháp lý mới chỉ là bước khởi đầu; vấn đề quan trọng hơn nằm ở cơ chế thực thi.
Vì sao chỉ một số CCCD lại có thể trở thành “giấy thông hành” để lập doanh nghiệp?
Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là cơ chế xác thực danh tính trong quá trình đăng ký thành lập công ty tại Việt Nam.
Trên thực tế, việc đăng ký vẫn chủ yếu dựa trên hồ sơ và bản sao giấy tờ tùy thân mà chưa có cơ chế xác thực sinh trắc học bắt buộc đối chiếu trực tiếp với chủ thể dữ liệu tại thời điểm nộp hồ sơ. Điều này tạo điều kiện để các đối tượng sử dụng CCCD bị đánh cắp, mua bán hoặc làm giả nhằm đăng ký thành lập doanh nghiệp dưới tên của người khác.
Trong khi đó, theo Nghị định số 356/2025/NĐ-CP, dữ liệu sinh trắc học và hình ảnh trên CCCD đã được xác định là dữ liệu cá nhân nhạy cảm và phải được bảo vệ ở mức độ cao. Tuy nhiên, yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt này lại chưa được phản ánh đầy đủ trong quy trình xác thực khi thành lập doanh nghiệp.
Không chỉ dừng ở việc lập doanh nghiệp, nhiều trường hợp còn ghi nhận tình trạng người dân bị kê khai là người lao động tại các doanh nghiệp mà họ chưa từng làm việc. Điều này đồng nghĩa dữ liệu cá nhân đã bị sử dụng trái với mục đích ban đầu và không có sự đồng ý hợp lệ của chủ thể dữ liệu, trái với các nguyên tắc về sự đồng ý và xử lý dữ liệu được Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân quy định.
Lỗ hổng không chỉ nằm ở dữ liệu mà còn ở sự thiếu liên thông giữa các cơ quan quản lý
Nếu việc giả mạo danh tính là nguyên nhân trực tiếp thì sự thiếu kết nối giữa các hệ thống quản lý lại là nguyên nhân khiến hậu quả kéo dài.
Hiện nay, chưa có cơ chế cảnh báo theo thời gian thực giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm xã hội. Vì vậy, khi một số CCCD bất ngờ được sử dụng để đăng ký nhiều doanh nghiệp hoặc phát sinh nghĩa vụ thuế bất thường, hệ thống chưa thể tự động phát hiện và cảnh báo sớm.
Chính khoảng trống này khiến nhiều người chỉ biết mình đang đứng tên doanh nghiệp khi nhận thông báo nợ thuế, bị cưỡng chế hoặc thậm chí bị cấm xuất cảnh.
Liên quan đến vấn đề này, Luật sư cấp cao Nguyễn Tiến Hòa, Công ty luật ASL LAW, khi trả lời phỏng vấn VTV trong chuyên mục “Lỗ hổng thông tin khiến người dân gánh nợ thuế”, nhận định:
“Cần có một cơ chế phối hợp thống nhất giữa cơ quan quản lý doanh nghiệp, cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm. Ngoài ra, người dân cũng cần hiểu được cái nguyên tắc của việc lưu trữ thông tin và xử lý thông tin để nếu sự việc xảy ra do hành vi lừa đảo thì họ có thể báo cho các cơ quan quản lý, cơ quan công an một cách kịp thời.”
Nếu các cơ quan quản lý vẫn hoạt động theo từng hệ thống riêng biệt, việc phát hiện hành vi giả mạo sẽ luôn chậm hơn so với tốc độ lợi dụng dữ liệu của các đối tượng vi phạm. Song song với đó, nâng cao nhận thức của người dân về quản lý dữ liệu cá nhân cũng là yếu tố không thể thiếu để giảm thiểu rủi ro.
Dữ liệu cá nhân bị lộ từ đâu?
Trong nhiều trường hợp, nguồn gốc của các hành vi giả mạo xuất phát từ việc dữ liệu cá nhân đã bị thu thập, mua bán hoặc làm lộ trước đó.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân nghiêm cấm hành vi mua bán, chiếm đoạt, làm lộ hoặc sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, trên thực tế, hình ảnh CCCD, bản scan giấy tờ tùy thân và thông tin định danh vẫn xuất hiện khá phổ biến trên các nền tảng trực tuyến hoặc bị chia sẻ qua các ứng dụng nhắn tin mà không có biện pháp bảo vệ phù hợp.
Không ít người vẫn giữ thói quen gửi ảnh CCCD qua Zalo hoặc email, đăng ảnh giấy tờ tùy thân lên mạng xã hội, hoặc cung cấp bản scan không che các thông tin quan trọng. Một khi dữ liệu đã bị phát tán, việc kiểm soát quá trình sử dụng gần như không còn nằm trong tay chủ thể dữ liệu.
Khác với nhiều quốc gia đã xây dựng cơ chế cho phép công dân biết dữ liệu của mình đang được tổ chức nào lưu giữ, được chia sẻ cho ai hoặc được sử dụng vào mục đích gì, Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các công cụ giúp người dân theo dõi “dấu vết dữ liệu” của chính mình.
Khung pháp lý hiện hành đã có nhưng cần được thực thi mạnh mẽ hơn
Trên phương diện pháp luật, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã thiết lập nhiều cơ chế quan trọng để hạn chế các hành vi lợi dụng dữ liệu cá nhân.
Chủ thể dữ liệu có quyền được biết, được yêu cầu chỉnh sửa hoặc xóa dữ liệu bị xử lý sai mục đích; mọi hoạt động xử lý dữ liệu phải dựa trên sự đồng ý rõ ràng; doanh nghiệp chỉ được thu thập thông tin đúng mục đích tuyển dụng; các hành vi mua bán hoặc làm lộ dữ liệu cá nhân đều bị nghiêm cấm; vi phạm có thể bị xử phạt hành chính với mức rất cao hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Tuy nhiên, để các quy định này thực sự phát huy hiệu quả, cần đồng thời triển khai các giải pháp về kỹ thuật và quản lý.
Trước hết, cần áp dụng xác thực sinh trắc học bắt buộc khi đăng ký thành lập doanh nghiệp và khi xác lập quan hệ lao động chính thức, đồng thời kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
Bên cạnh đó, Cổng thông tin quốc gia về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Cổng dịch vụ công cần bổ sung chức năng để công dân có thể chủ động kiểm tra CCCD của mình đang được sử dụng để đại diện hoặc đứng tên những doanh nghiệp nào.
Việc phối hợp giữa cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu cá nhân, cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm xã hội cũng cần được thiết lập theo cơ chế liên thông, giúp phát hiện sớm các trường hợp có dấu hiệu bất thường và xử lý nhanh các khiếu nại của người dân.
Đồng thời, các hành vi mua bán dữ liệu cá nhân cần được xử lý nghiêm minh, bao gồm việc áp dụng đầy đủ các chế tài tài chính, thu hồi toàn bộ khoản thu lợi bất chính và truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ căn cứ.
Người dân cần làm gì khi phát hiện mình bị đứng tên doanh nghiệp hoặc phát sinh nợ thuế trái ý muốn?
Khi phát hiện mình bị lợi dụng thông tin cá nhân để thành lập công ty tại Việt Nam hoặc phát sinh nghĩa vụ thuế, người dân cần nhanh chóng thu thập các tài liệu chứng minh như thông tin đăng ký doanh nghiệp, hồ sơ thành lập, mẫu chữ ký và các tài liệu liên quan để đối chiếu.
Sau đó, cần gửi đơn đến cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế quản lý doanh nghiệp để yêu cầu xác minh, đồng thời trình báo cơ quan công an về hành vi giả mạo và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân.
Song song với đó, chủ thể dữ liệu có thể thực hiện các quyền theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân bằng cách yêu cầu bên kiểm soát dữ liệu và cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu cá nhân xác minh, chỉnh sửa hoặc xóa dữ liệu sai lệch.
Trong trường hợp việc giả mạo dẫn đến thiệt hại về tài chính, uy tín hoặc quyền tự do đi lại như bị cấm xuất cảnh, người bị ảnh hưởng cũng có thể yêu cầu bồi thường theo quy định của pháp luật và tham vấn luật sư để được hỗ trợ trong quá trình giải quyết tranh chấp.
ASL Law là công ty luật độc lập và cung cấp đầy đủ dịch vụ được tín nhiệm cao của Việt Nam gồm các luật sư giàu kinh nghiệm và tài năng. ASL Law được Legal500, Asia Law, WTR và Asia Business Law Journal xếp hạng là Công ty Luật hàng đầu tại Việt Nam. Có trụ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mục đích chính của ASL LAW là cung cấp lời tư vấn và giải pháp lý thiết thực, hiệu quả và hợp pháp nhất cho khách hàng trong nước và quốc tế. Nếu cần sự trợ giúp, Quý khách hàng có thể gửi email liên hệ tới [email protected].
Liên hệ với công ty Luật ASL LAW để được hướng dẫn về Luật doanh nghiệp.
BÀI VIẾT HỮU ÍCH LIÊN QUAN
